[ اتحاد عاقل با عقل فعال ] و شبيه همين حالت تضّرع و استغاثه را كه صدر المتألّهين در نيل اتّحاد عاقل به معقول دارد در اتّحاد عاقل به عقل فعّال نيز دارد . زيرا كه قوم در كتب حكمت پس از ردّ اتّحاد عاقل به معقول در ابطال قول اتّحاد عاقل أعنى نفس ناطقه به عقل فعّال سخن گفته‌اند . اينان اگرچه قائل به اتّصال نفس ناطقه با عقل فعّال هستند و عقل فعّال را مخرج نفس از قوّت به كمال مىدانند و در اين‌باره علاوه اينكه در كتب حكمت دوره‌اى بحث كرده‌اند رساله‌هاى جداگانه نوشته‌اند ، از آن جمله خواجهء محقّق نصير الدين طوسى در اين موضوع رساله‌اى دارد ، ولى قائل به اتّحاد نفس ناطقه با عقل فعّال نيستند و بر اين معنى كه قول به تفصيل در اتّصال و اتّحاد باشد شيخ اعظم ابن سينا در فصل نهم نمط هفتم « اشارات » نّص دارد و اگر توفيق مساعدت كرد عنوان مىشود . امّا قائلين به اتّحاد عاقل به معقول در اين مطلب نيز قائل به اتّحاد عاقل به عقل فعّالند و صدر المتألّهين اين مذهب را نيز در كتاب كبير « اسفار » « 1 » اثبات كرده است و در نيل به اين مذهب چون مذهب اوّل كه در اتّحاد عاقل به معقول بوده فرموده است : « انّ المشهور فى كتب القوم من حكماء الدورة الاسلاميّة أنّ هذا المذهب أيضا كالمذهب الأوّل باطل فأنّه أيضا قريب المأخذ من الأوّل الى أن قال : أقول : هذا المذهب كالذى قبله لمّا كان منسوبا الى العلماء الفاضلين المتقّدمين فى الحكمة و التعليم لا بّد و أن يكون له وجه صحيح غامض يحتاج تحقيقه الى بحث شديد و تفحّص بالغ مع تصفية للذهن و تهذيب للخاطر و تضّرع الى اللّه تعالى و سؤال التوفيق و العون منه . و قد كنّا ابتهلنا اليه بعقولنا و رفعنا اليه أيدينا الباطنة لا أيدينا الداثرة فقط و بسطنا أنفسنا بين يديه و تضّرعنا اليه طلبا لكشف هذه المسألة و أمثالها طلب ملتجىء ملجأ غير متكاسل حتّى أنار عقولنا بنوره الساطع و كشف عنّا بعض الحجب و الموانع فرأينا العالم

--> ( 1 ) - ج 1 ، ص 283 و 284 ، فصل نهم ، طرف اول ، مرحله عاشر .